ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಸೌಂದರ್ಯದ ಖನಿ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಹೆಮ್ಮೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಕ್ಕಿ ​ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯದ ಆರಾಧಕರಿಗೆ ನವಿಲು ಎಂದಿಗೂ ಸೋಜಿಗವೇ. ತನ್ನ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಗರಿಗಳನ್ನು ಹರಡಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ವೈಖರಿ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ನವಿಲು, ಇಂದು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಗಂಭೀರತೆ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

​1963 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ನವಿಲನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು. ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿಯ ವಾಹನವಾಗಿದ್ದರೆ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮುಕುಟಕ್ಕೆ ಮೆರುಗು ನೀಡುವ ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತು. ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲೂ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ನವಿಲಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಮೊಘಲ್ ದೊರೆಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 'ಮಯೂರ ಸಿಂಹಾಸನ'ವು ನವಿಲಿನ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದದ್ದು.​ಮಳೆಬಿಲ್ಲನ್ನು ನಾಚಿಸುವ ನೀಲಿ ನವಿಲು
​ಭಾರತೀಯ ನೀಲಿ ನವಿಲುಗಳು (Indian Peafowl) ತಮ್ಮ ಉದ್ದನೆಯ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಪುಕ್ಕಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿ. ಒಂದು ಗಂಡು ನವಿಲಿನ ಪುಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 200ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗರಿಗಳಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಗರಿಯ ತುದಿಯಲ್ಲೂ ಕಣ್ಣಿನಂತಹ ಕಲಾಕೃತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳ ಗರ್ಜನೆ ಕೇಳಿದಾಗ ನವಿಲು ಗರಿಬಿಚ್ಚಿ ಕುಣಿಯುವ ದೃಶ್ಯ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ. ಗಂಡು ನವಿಲು ಗರಿಬಿಚ್ಚಿ ಕುಣಿಯುವುದು ಕೇವಲ ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೆಣ್ಣು ನವಿಲನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಮಾಡುವ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಇದನ್ನು 'ಪ್ರದರ್ಶನ ನೃತ್ಯ' (Courtship Display) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣು ನವಿಲು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಪೊದೆಗಳ ನಡುವೆ 4 ರಿಂದ 8 ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು 28 ದಿನಗಳವರೆಗೆ ತಾಯಿ ನವಿಲು ಮೊಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ಕಾವು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಜಗತ್ತಿನ ವಿವಿಧೆಡೆ ನವಿಲುಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ ​ನವಿಲುಗಳು ಕೇವಲ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಅವುಗಳ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
​ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ಮತ್ತು ಜಾವಾ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇವುಗಳ ಕುತ್ತಿಗೆ ಹೊಳೆಯುವ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ಆಫ್ರಿಕಾದ ಮಳೆಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಇವು ಏಷ್ಯಾದ ನವಿಲುಗಳಿಗಿಂತ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವು ಮತ್ತು ಪುಕ್ಕಗಳು ಕೂಡ ಸಣ್ಣದಾಗಿರುತ್ತವೆ.
​ಬಿಳಿ ನವಿಲು ಇದು 'ಲ್ಯೂಸಿಸಂ' ಎಂಬ ಜೆನೆಟಿಕ್ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೆಳ್ಳಗೆ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ನವಿಲು. ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿದೇಶಗಳ ರಾಜಮನೆತನದ ತೋಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಪಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
​ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ
​ನವಿಲುಗಳು ಸರ್ವಭಕ್ಷಕಗಳು. ಇವು ಕೃಷಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವ ಕೀಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಷಕಾರಿ ಹಾವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಮೂಲಕ ರೈತರ ಮಿತ್ರನಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಸುಂದರ ಗರಿಗಳಿಗಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಬೇಟೆ ಮತ್ತು ನಗರೀಕರಣದಿಂದಾಗಿ ಇವುಗಳ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಂಚಕಾರ ಬಂದಿದೆ. ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಇವುಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇವುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ನವಿಲು ಕೇವಲ ಪಕ್ಷಿಯಲ್ಲ, ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕುಂಚದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದ ಜೀವಂತ ಕಲಾಕೃತಿ. ಈ ಸೌಂದರ್ಯದ ಗಣಿ ನಮ್ಮ ಪರಿಸರದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
✍ಲಲಿತಶ್ರೀ ಪ್ರೀತಂ ರೈ